Hanes a Chymeriad

Tref a enwyd ar ôl sant

Daw enw Llanidloes o Llan Idloes, “eglwys Idloes”, sant Celtaidd o ddechrau’r seithfed ganrif. Safai mynachlog Geltaidd ar safle’r eglwys blwyf heddiw, a thyfodd y dref o’i hamgylch lle mae Afon Clywedog yn cwrdd ag Afon Hafren, heb fod ymhell islaw tarddiad yr Hafren ar lethrau Pumlumon.

Tref farchnad

Yn 1280 rhoddodd y Brenin Edward I siarter marchnad i’r dref, ac yn 1344 daeth yn fwrdeistref. Mae’r Hen Neuadd Farchnad, a godwyd ar byst pren yng nghanol y dref yn gynnar yn y 1600au, yn dal i sefyll, a chredir mai hi yw’r olaf o’i bath yng Nghymru sydd â ffrâm bren. Cofnodir i John Wesley bregethu odani yn 1748.

Gwlanen, gwehyddu a’r Siartwyr

Am ganrifoedd roedd gwehyddu yn ddiwydiant bwthyn yma, ac erbyn diwedd y 1700au Llanidloes oedd cynhyrchydd gwlanen mwyaf Sir Drefaldwyn. Mae’r Bridgend Factory, melin wlanen o 1834, yn un atgof o’r blynyddoedd hynny. Dilynodd cyfnod anodd wrth i’r fasnach symud i felinau mwy mewn mannau eraill, ac yng ngwanwyn 1839 fe ffrwydrodd yr anfodlonrwydd yn wrthryfel y Siartwyr. Bu’r protestwyr yn rheoli’r dref am rai dyddiau nes i filwyr gyrraedd ar 14 Mai 1839. Mae plac y tu allan i Westy’r Trewythen yn coffáu’r digwyddiadau.

Plwm, rheilffordd a dŵr

Cloddiwyd am blwm yn y bryniau o amgylch y dref, a mwyngloddiau’r Fan gerllaw oedd fwyaf cynhyrchiol o’r 1860au nes i’r olaf gau yn 1921. Cyrhaeddodd rheilffordd Lanidloes yn 1864 a chludodd deithwyr tan ddiwedd 1962; mae llinell yr hen reilffordd bellach yn cludo ffordd osgoi’r dref. Yn y 1960au codwyd argae Clywedog ychydig i fyny’r afon i reoli llif yr Hafren a lleihau llifogydd i lawr yr afon, gan greu Llyn Clywedog, cronfa ddŵr hir sydd bellach yn hafan i gerddwyr, pysgotwyr a morwyr.

Y dref heddiw

Mae tua 3,000 o bobl yn byw yn Llanidloes. Mae siopau annibynnol, caffis a thafarndai ar hyd Great Oak Street, Long Bridge Street a’r strydoedd o amgylch yr Hen Neuadd Farchnad, ac mae Neuadd y Dref o 1908 yn gartref i amgueddfa’r dref. Mae’r Cyngor Tref yn gofalu am gyfleusterau lleol ac yn cynrychioli’r gymuned, ac yn gweithio gyda grwpiau lleol a llanidloes.com i gadw’r dref yn fywiog ac yn groesawgar.

Oes gennych luniau, atgofion neu gywiriadau i’w rhannu? Cysylltwch â’r Cyngor Tref. Daw’r ffeithiau ar y dudalen hon o ffynonellau cyhoeddedig ac mae’r Cyngor yn ddiolchgar am unrhyw gywiriadau.